Lavanta Bitkisi Yetiştiriciliği


Yarı çalımsı forma sahip olan, kazık köklü olan lavanta, çok yıllık bir bitkidir.  Aynı zamanda önemli uçucu yağ bitkilerindendir. Lavantanın dünyada kültürü yapılan İngiliz, Fransız, İspanyol/Karabaş, melez olan L. Hybrida (Lavandin)  ve Alman lavantası olmak üzere en önemli 5 türü bulunuyor.  Lavanta, Akdeniz havzasının kayalık-kireçli bölgelerinde doğal olarak yayılış gösterirken türler, kendi aralarında etken madde oranları, uçucu yağ kalitesi ve oranları, kullanım alanları bakımından vs. farklılık gösterir. Dünyada, ticari açıdan en fazla uçucu yağ üretilen lavanta, lavandin yağından elde edilirken, en kaliteli yağ ise İngiliz (gerçek) lavantasından elde edilen lavander yağıdır. Lavanta hakkında genel bilgi verdikten sonra, kullanım alanları ve tarımından bahsedelim.

Lavantanın Kullanım Alanları Nelerdir?

Lavanta uçucu yağı en fazla parfüm ve kozmetik sanayinde kullanılır, ilaç sanayinde ise koku vermede ve merkezi sinir sistemini düzenleyici ilaçlarda bulunmaktadır. Lavanta yağı, sakinleştirici, uykusuzluk giderici, ağrı kesici, hücre yenileyici etkilere sahip olması nedeniyle aromaterapide en çok kullanılan uçucu yağlardan birisidir. Yukarıda da bahsedilen Karabaş/İspanyol lavantası olarak adlandırdığımız lavanta türü, Türkiye’de doğal olarak yetişir ve mikrop öldürücü özelliği nedeniyle boğaz ve idrar yolu hastalıkları için kullanılmakla birlikte yara tedavisinde de merhemlere katılabilir.

Lavantanın birçok amaca yönelik (peyzaj, eczacılık, tıp, gıdalarda aroma amaçlı vs.) kullanım alanı vardır.

Lavanta Fidesi Hangi Toprak ve İklimleri Sever?

Lavantanın Akdeniz bölgesine ait bitkilerden olduğunu söylemiştik.  Doğal yayılış gösterdiği yerler ise Akdeniz’e komşu olan ülkelerdir.  Uçucu yağ bitkilerinden çoğunun yetişemeyeceği kurak bölgelere adapte olabilmiştir.  Kazık köklü bir bitkidir ve derin kök yapısına sahip olduğu için kuraklığa dayanıklıdır. Bununla birlikte kış soğuklarının çok şiddetli geçtiği yörelerde yetiştiriciliğinin yapılması önerilmez.  Lavanta yetiştiriciliği, yazları uzun geçen, güneşli ve sıcak olan; kışları ise çok soğuk veya çok sıcak olmayan yörelerde ticari olarak rahatlıkla yetiştirilebilir.

Bitkiler, iyi gelişim sağlayabilmesi için belli bir süre soğuklanmaya ihtiyaç duyabilir, buna vernalizasyon deriz. Lavanta da bu bitkilerden birisidir.  Farklı iklim koşullarına göre yetiştirilebilen lavanta türleri vardır. Biraz örnek verelim. 1700 metre rakıma ve yıllık yağışı 300-1400 mm kadar olan yörelerde yetiştiriciliği yapılan lavanta türü olan İngiliz lavantası, geniş bir genetik çeşitliliğe sahiptir. Bu nedenle tropik koşullardan soğuk iklime kadar birçok bölgelerde yetiştirilebilir.  Fakat Alman lavantası olarak adlandırılan geniş yapraklı lavantanın dona karşı dayanıklılığı, ingiliz lavantasına göre daha düşüktür, bu nedenle daha düşük rakımlarda yetiştiriciliği yapılır.

Toprak isteği de türlere göre farklılık arz etse de toprak isteği açısından seçici değildir. Kireççe zengin,  drenajı iyi olan kumlu yapıya sahip topraklar lavanta fidesi için uygundur.  Organik madde ve besin elementlerince zengin olan topraklarda yapılan lavanta tarımında, uçucu yağ oranının düşük olduğu kanısına varılmıştır.

Lavanta Nasıl Üretilir? En Yaygın Üretim Şekli Nedir? Lavanta Fidesi Nasıl Üretilir?

Lavantanın tohumlarının direkt tarlaya ekilmesi,  ticari açıdan tercih edilmez. Çünkü tohumları çok küçüktür, çimlenme kabiliyeti ve tohum çıkışı zayıf olması, çıkış sonrası fide gelişiminin uzun sürmesi gibi olumsuz birçok nedeni vardır. Tüm bu sebeplerden ötürü önce lavanta fidesi üretimi yapılır, daha sonra üretilen bu lavanta fideleri tarlaya dikilir.

Lavantanın birkaç türünde ( İngiliz lavantası, Alman lavantası vs.) fide ile üretim gerçekleştirilir.  Lavanta, yabancı döllenen bir bitkidir. Bu nedenle tohumla üretilecek lavanta fidelerinde mutlaka tescilli çeşitler kullanılmalıdır.

Lavanta Fideliği Hazırlığı ve Lavanta Fideliklerinin Bakımı Nasıl Olmalıdır?

Fide yetiştiriciliği, ekstra özen(yoğun olarak bakım ve zahmet)  isteyen bir husustur.  İmkanımız dahilinde seçeceğimiz fideliğin su kaynağına ve yetiştiriciliği yapılan tarlaya yakın olmasını isteriz. Kalıcı olarak yapılan fidelikler kullanılabileceği gibi, uygun herhangi bir alet ile genişlik 1 metre, uzunluk ortalama 15-16 metre,  yerden de 25 cm yükseklikte bir parsel hazırlanabilir. Daha sonra, fideliğin içindeki toprak 20 cm derinliğinde boşaltılmalıdır. Çünkü daha sonra bu kısım, hazırladığımız fidelik harcı ile dolacaktır.

Hazırlayacağımız harçta ise 1/3 oranında  olacak şekilde ince elenmiş kum, yanmış çiftlik gübresi ve toprak karıştırılır.  Burada çiftlik gübresinin yanmış olmasına (fermantasyonunu tamamlamış olmasına) dikkat edelim.  Bu şekilde hazırlanan fideliklerde yabancı ot sorunu ile mücadele edilmelidir. Çiftlik gübresi ve toprak yerine, ekolojik açıdan pek önermesek de imkanlar dahilinde hazır torf da kullanılabilir. Yabancı ot ile mücadelede ise, tohum ekiminden önce, imkanımız var ise sulama yaparak otların çıkışını sağlamak ve daha sonra bunları yok etmek gerekir. Ya da hazırladığımız harcı, bilinçli kişilerce fumige ettirebiliriz. Bir diğer yol ise kimyasal ilaçlardır. Önerilen etken maddeli ürünleri içeren ruhsatlı herbisitlerden yararlanabiliriz.

Lavanta Fideliklerindeki Tohumların Ekimi ve Bakımı Nasıl Olmalıdır?

Lavantanın tohumları çok küçük olduğu için toprak hazırlığına ekstra özen göstermemiz lazım. Ekimden 2-3 gün önce toprağı suya doyurmamız gerekiyor.  Daha sonra toprak işlenir, böylece toprak hem havalandırılır hem de tav yakalanmış olur. Ardından tohum derinliğini iyi ayarlamak adına toprak tesviye edilir, uygun aletlerle düzlenir, bastırılır. Küçük tohuma sahip bitkilerde tohum ekimi yaparken, tohumları kum, talaş gibi materyallerle karıştırdıktan sonra ekim yapılabilir. 1 dekarlık plantasyon kurmak için yaklaşık 45 g tohum ve 15 metrekarelik fideliğe ihtiyaç vardır. Ekim sonrası ince elenen yanmış koyun gübresi ile tohumlar ince bir tabaka ile örtülür. Yüzey bastırılır, tohum ile toprağın teması iyice sağlanmış olur. Ardından fideliği sulayabiliriz.  Fideler Nisan başında tarlaya dikilecek şekilde hazırlanmalıdır. Yani fideliğe tohumu ekeceğimiz zaman (Akdeniz-Ege Bölgesi için)  Kasım-Aralık ayı civarıdır.

Lavanta Fideleri  Tarlaya Ne Zaman Ekilir? Dikim Mesafeleri Nasıldır?

Lavanta fidelerimiz, 4-6 yapraklı döneme geldiği zaman tarlaya dikim işlemini gerçekleştirebiliriz. Bu dönem, yukarıda da bahsettiğim gibi Nisan (Ege-Akdeniz Bölgesi için) ayına tekabul ediyor. Orta Anadolu Bölgelerinde ise Mayıs-Haziran ayı gibi lavanta fideleri tarlaya dikilebilir.

Sonbaharda yapılan tohum ekimlerindeki avantajlardan birisi de, fidelerin tarlaya şaşırtıldığı dönemin yağışlara denk gelmesidir.  Eğer Şubat ayı gibi tohum ekimleri yapılırsa, fidelerin tarlaya şaşırtılması yaz aylarına denk gelecektir, bu da risktir; çünkü yüksek sıcaklık nedeni ile fideler tutmayabilir. Lavanta fidesinin miktarını, dekara 1200-2000 arasında olacak şekilde ayarlamalıyız.

Lavanta Bitkisi Hangi Yollarla Çoğaltılabilir?

Çelikle, daldırma yolu ile ve mikro çoğaltım yöntemi ile de lavanta üretimi yapılıyor. Çelikle çoğaltım yöntemi sıklıkla kullanılır. Lavandin dediğimiz L.hybrida türü bu yolla çoğaltılır, çünkü bu tür kısırdır. Çelikle çoğaltılan bitkiler klon bitkilerdir. Yumuşak ve yarı sert çelik olmak üzere iki tip çelik kullanılır. Fazla ayrıntıya girmeden genel bilgi vermek gerekirse, istenilen bitkiden 10-15 cm uzunluğunda sürgün çelikleri alınır ve çeşitli uygulamalara tabi tutularak sıcak ve nemli yastıklarda köklendirilmesi sağlanır.   Ege Bölgesi için Kasım-Aralık ayları uygun çelik alma zamanıdır.

Daldırma yöntemi;  ilkbaharda seçilen olgun ve sağlıklı bitkilerin etrafının sulanması, sürgün seçilmesi, seçilen sürgünlerin 30 cm’lik uç kısımlarının belirlenmesi ve belirlenen kısımın altındaki yaklaşık 20 cm’lik kısmın yapraklarının kopartılarak karıklara dikilmesi işlemidir.  Sürgünlerin yatırılacağı karıklara çeşitli maddeler eklenerek köklendirilme teşvik edilir. Bu işlem ilkbahar aylarında yapılır ve sonbahara kadar toprağın devamlı tavda kalması sağlanır.

Mikro çoğaltım ise laboratuvar koşullarında yapılan doku kültürü teknikleri ile ilgilidir.

Lavanta Bitkisinde Sulama Hakkında Neler Diyebiliriz?

Plantasyonu ilk oluşturduğumuz yıldan itibaren 2 yıl boyunca yılda 3-4 sulama yapmak, lavanta için iyi sonuç verecektir. Dikimden sonra ise hafta 1-2 kez olacak şekilde ilk iki hafta sulanmalıdır.  Yağışın yeterli olmadığı yerler ve dönemlerde, çiçeklenme başlangıcında yapılan sulama, verimi önemli ölçüde etkileyecektir.

Lavanta Bitkisinin Hasadı Nasıldır?

Hasat dönemi çiçeklenmenin yarı yarıya olduğu dönemdir.  Yani bitkilerin yarısının çiçek açtığı dönemde hasada başlanır ve 10 gün içinde hasat tamamlanmalıdır.  Hasat zamanında yaşanacak muhtemel gecikme, ürün kalitesinde olumsuz etki yaratacaktır.  Çiçek başaklarının üzerindeki çiçeklerin bittiği yerin yaklaşık 20 cm altından biçilerek hasat yapılabilir.

 


Use of the information/advice in this guide is at your own risk. The Farmow and its employees do not warrant or make any representation regarding the use, or results of the use, of the information contained herein as regards to its correctness, accuracy, reliability, currency or otherwise. The entire risk of the implementation of the information/ advice which has been provided to you is assumed by you. All liability or responsibility to any person using the information/advice is expressly disclaimed by the Farmow and its employees.